Đau âm ỉ hoặc nóng rát vùng thượng vị thường khiến nhiều người nghĩ ngay đến viêm dạ dày hay trào ngược axit. Tuy nhiên, nếu đã điều trị khá lâu mà triệu chứng vẫn tái đi tái lại, đặc biệt kèm buồn nôn, vị đắng trong miệng hoặc nôn ra dịch vàng xanh, một nguyên nhân khác cần được nghĩ đến là trào ngược dịch mật.
Tình trạng này có triệu chứng khá giống trào ngược axit nên dễ bị nhầm lẫn. Trong thực tế, hai loại trào ngược cũng có thể xuất hiện cùng lúc.
Trào ngược dịch mật là gì?
Dịch mật là chất lỏng do gan sản xuất, có vai trò quan trọng trong quá trình tiêu hóa và hấp thu chất béo. Bình thường, dịch mật được đưa xuống tá tràng và tiếp tục di chuyển theo chiều xuống dưới của hệ tiêu hóa.
Giữa dạ dày và tá tràng có môn vị, hoạt động giống như một chiếc van. Khi cơ chế này hoạt động không bình thường, dịch mật có thể đi ngược từ tá tràng lên dạ dày. Nếu tiếp tục trào lên thực quản, dịch mật có thể gây kích ứng và viêm niêm mạc.
Khác với trào ngược dạ dày thực quản thông thường chủ yếu liên quan đến axit, trào ngược dịch mật liên quan đến dịch tiêu hóa từ ruột non. Hai tình trạng có thể cùng tồn tại nên chỉ dựa vào cảm giác nóng rát hoặc đau bụng rất khó phân biệt.
Vì sao trào ngược dịch mật gây đau thượng vị?
Niêm mạc dạ dày không được thiết kế để thường xuyên tiếp xúc với lượng lớn dịch mật. Khi mật trào ngược nhiều lần, các thành phần trong dịch mật có thể kích thích niêm mạc, gây phản ứng viêm.
Người bệnh vì vậy có thể cảm thấy đau hoặc nóng rát vùng trên rốn, ngay dưới xương ức, tức vùng thượng vị. Nếu tình trạng kéo dài, có thể xuất hiện viêm dạ dày do trào ngược mật, trợt niêm mạc hoặc loét.
Trào ngược dịch mật có thể gây đau thượng vị kéo dài
Điểm đáng lưu ý là thuốc trung hòa hoặc giảm tiết axit có thể không giải quyết hoàn toàn vấn đề nếu dịch mật vẫn tiếp tục trào ngược. Đây là một trong những lý do một số người dùng thuốc dạ dày nhưng triệu chứng chỉ giảm một phần hoặc nhanh chóng tái phát.
Những dấu hiệu gợi ý trào ngược dịch mật
Trào ngược mật không có một triệu chứng riêng biệt để người bệnh tự chẩn đoán. Tuy nhiên, một số biểu hiện có thể khiến bác sĩ nghĩ đến tình trạng này:
-
Đau hoặc nóng rát vùng thượng vị.
-
Buồn nôn.
-
Đầy bụng, khó tiêu.
-
Ợ nóng hoặc trào ngược lên cổ họng.
-
Có vị đắng trong miệng.
-
Nôn ra dịch màu vàng hoặc xanh.
-
Ăn uống kém hoặc chán ăn.
-
Triệu chứng trào ngược kéo dài dù đã điều trị giảm axit.
Trào ngược dịch mật có thể gây đau thượng vị, buồn nôn và vị đắng trong miệng
Dịch nôn màu vàng xanh là dấu hiệu khá đặc trưng khi có mật trong dịch nôn, nhưng không phải người bị trào ngược mật nào cũng có biểu hiện này.
Nguyên nhân nào khiến dịch mật trào ngược?
Một số tình trạng có thể làm hoạt động của môn vị hoặc quá trình vận chuyển thức ăn trong đường tiêu hóa bị rối loạn.
Nguy cơ trào ngược mật có thể tăng sau một số phẫu thuật dạ dày, phẫu thuật giảm cân hoặc phẫu thuật cắt túi mật. Sẹo hoặc loét vùng môn vị cũng có thể làm cản trở quá trình thoát thức ăn và dịch tiêu hóa xuống ruột.
Ngoài ra, những bệnh gây chậm làm rỗng dạ dày hoặc rối loạn vận động tiêu hóa cũng có thể tạo điều kiện để dịch mật trào ngược lên trên.
Tuy nhiên, không phải người từng cắt túi mật hoặc phẫu thuật tiêu hóa đều sẽ mắc trào ngược dịch mật.
Trào ngược dịch mật khác trào ngược axit thế nào?
Hai tình trạng này rất dễ nhầm vì đều có thể gây nóng rát, khó tiêu, buồn nôn và trào ngược.
Trào ngược axit xảy ra khi dịch chứa axit từ dạ dày đi ngược lên thực quản. Trong khi đó, trào ngược mật bắt đầu từ dịch mật ở tá tràng trào lên dạ dày và có thể tiếp tục đi lên thực quản.
Một điểm khác biệt quan trọng là trào ngược axit thường đáp ứng tốt hơn với thuốc giảm tiết axit và thay đổi lối sống. Trào ngược mật thường khó điều trị hơn và chỉ thay đổi chế độ ăn uống có thể không đủ để kiểm soát hoàn toàn.
Vì vậy, đau thượng vị kéo dài không nên tự động được quy thành “dư axit”.
Làm thế nào để chẩn đoán trào ngược dịch mật?
Không thể chẩn đoán chắc chắn chỉ dựa trên màu dịch nôn hoặc triệu chứng đau bụng.
Bác sĩ có thể chỉ định nội soi đường tiêu hóa trên để quan sát thực quản, dạ dày và tá tràng. Nội soi có thể phát hiện dịch mật trong dạ dày, viêm, trợt hoặc loét, đồng thời lấy mẫu mô nếu cần.
Trong trường hợp triệu chứng chủ yếu là trào ngược lên thực quản, các phương pháp như đo trở kháng thực quản 24 giờ có thể giúp phát hiện dòng chất lỏng trào ngược, kể cả khi chất trào ngược không có tính axit.
Nội soi giúp phát hiện dịch mật và tổn thương trong dạ dày
Đo pH thực quản có giá trị trong đánh giá trào ngược axit nhưng không thể tự nó xác định trào ngược mật.
Bác sĩ cũng có thể kiểm tra thêm các nguyên nhân khác gây đau thượng vị như viêm loét dạ dày, nhiễm H. pylori, bệnh túi mật, tụy hoặc rối loạn chức năng đường tiêu hóa.
Trào ngược dịch mật điều trị như thế nào?
Điều trị tùy thuộc mức độ bệnh và nguyên nhân. Trào ngược mật thường khó kiểm soát hơn trào ngược axit và hiện không có một phác đồ duy nhất phù hợp cho tất cả mọi người.
Một số thuốc bác sĩ có thể cân nhắc gồm:
-
Ursodeoxycholic acid (UDCA): có thể giúp làm giảm mức độ và tần suất triệu chứng ở một số người.
-
Sucralfate: tạo lớp bảo vệ trên niêm mạc dạ dày và thực quản.
-
Thuốc ức chế bơm proton (PPI): giảm thành phần axit khi người bệnh đồng thời có trào ngược axit.
-
Thuốc gắn acid mật hoặc baclofen: được sử dụng trong một số trường hợp phù hợp.
Không nên tự mua các thuốc này để điều trị đau thượng vị vì lựa chọn thuốc phụ thuộc vào nguyên nhân thực sự và bệnh đi kèm.
Nếu triệu chứng nặng, kéo dài dù đã điều trị hoặc có tổn thương tiền ung thư, bác sĩ có thể cân nhắc phẫu thuật. Một số kỹ thuật nhằm chuyển hướng dòng mật để hạn chế mật đi ngược vào dạ dày.
Điều trị đúng nguyên nhân giúp kiểm soát trào ngược dịch mật và giảm đau thượng vị
Ăn uống và sinh hoạt có giúp cải thiện không?
Thay đổi lối sống thường không kiểm soát hoàn toàn trào ngược mật nhưng vẫn có ích, đặc biệt khi người bệnh đồng thời mắc trào ngược axit.
Nên chia bữa ăn nhỏ hơn, tránh ăn quá no, hạn chế các bữa nhiều chất béo và không nằm ngay sau khi ăn. Tốt nhất nên chờ khoảng 2–3 giờ trước khi nằm.
Rượu bia và thuốc lá cũng nên hạn chế hoặc loại bỏ. Với người thường xuyên trào ngược về đêm, nâng cao phần đầu thân khi ngủ có thể giúp giảm dòng dịch trào lên thực quản.
Không cần kiêng quá mức mọi món chua, cay hoặc dầu mỡ nếu chúng không gây triệu chứng. Chế độ ăn nên được điều chỉnh dựa trên phản ứng thực tế của từng người.
Khi nào đau thượng vị cần đi khám sớm?
Đau thượng vị kéo dài hoặc tái phát nhiều lần nên được đánh giá thay vì liên tục tự mua thuốc dạ dày.
Đặc biệt, cần đi khám sớm nếu xuất hiện sụt cân không chủ ý, nôn kéo dài, nôn ra máu, đi ngoài phân đen, khó nuốt, thiếu máu, đau dữ dội hoặc ăn uống ngày càng kém.
Nếu đã được chẩn đoán trào ngược axit nhưng dùng thuốc đúng hướng dẫn vẫn không cải thiện, bác sĩ cũng có thể cần đánh giá thêm khả năng trào ngược dịch mật hoặc một nguyên nhân tiêu hóa khác.
Kết luận
Đau thượng vị chữa mãi không hết không đồng nghĩa chắc chắn là trào ngược dịch mật, nhưng đây là một nguyên nhân đáng lưu ý khi triệu chứng kéo dài, điều trị giảm axit không hiệu quả hoặc đi kèm buồn nôn, vị đắng và dịch nôn vàng xanh.
Quan trọng nhất là không tự tăng liều thuốc dạ dày khi triệu chứng dai dẳng. Nội soi và các xét nghiệm phù hợp sẽ giúp phân biệt trào ngược mật với trào ngược axit, viêm loét dạ dày và những bệnh lý khác để lựa chọn phương pháp điều trị đúng.
