Nhiều người nhận thấy rằng mỗi khi căng thẳng, lo âu hoặc áp lực kéo dài, hệ tiêu hóa cũng bắt đầu “có vấn đề”. Có người đau bụng khi hồi hộp, có người đầy hơi, tiêu chảy hoặc táo bón sau một thời gian stress liên tục. Điều này không phải ngẫu nhiên.
Stress kéo dài có thể làm rối loạn hoạt động của đường ruột
Trên thực tế, não bộ và đường ruột có mối liên hệ chặt chẽ thông qua một cơ chế gọi là “trục não – ruột” (gut-brain axis). Vì vậy, trạng thái tâm lý không chỉ ảnh hưởng đến cảm xúc mà còn có thể tác động trực tiếp đến hoạt động tiêu hóa và hệ vi sinh đường ruột.
1. Trục não - ruột là gì?
Trục não - ruột là hệ thống liên lạc hai chiều giữa não bộ và đường tiêu hóa. Hệ thống này bao gồm:
-
Não bộ trung ương;
-
Hệ thần kinh ruột;
-
Hormone;
-
Hệ miễn dịch;
-
Hệ vi sinh vật đường ruột.
Trục não - ruột liên kết cảm xúc với hoạt động tiêu hóa
Đường ruột không chỉ có chức năng tiêu hóa thức ăn mà còn chứa hàng triệu tế bào thần kinh, đôi khi được gọi là “bộ não thứ hai” của cơ thể. Mạng lưới này còn được gọi là hệ thần kinh ruột (Enteric Nervous System - ENS), có khả năng điều phối nhiều hoạt động tiêu hóa như co bóp ruột, tiết dịch tiêu hóa và điều hòa nhu động ruột.
Các tín hiệu từ não có thể ảnh hưởng đến hoạt động của ruột. Ngược lại, tình trạng đường ruột và hệ vi sinh cũng có thể tác động đến tâm trạng và cảm xúc.
2. Stress ảnh hưởng đến đường ruột ra sao?
Khi căng thẳng kéo dài, cơ thể sẽ tăng tiết cortisol và các hormone stress khác. Điều này có thể làm thay đổi hoạt động bình thường của hệ tiêu hóa theo nhiều cơ chế.
Rối loạn nhu động ruột
Stress có thể làm ruột co bóp thất thường. Một số người bị tăng nhu động dẫn đến tiêu chảy, trong khi người khác lại giảm nhu động gây táo bón và đầy bụng.
Đây là lý do nhiều người xuất hiện đau bụng, buồn đi ngoài hoặc khó tiêu mỗi khi áp lực công việc, thi cử hoặc mất ngủ kéo dài.
Tăng nhạy cảm đường tiêu hóa
Khi căng thẳng, hệ thần kinh trở nên nhạy cảm hơn với cảm giác đau và khó chịu trong ổ bụng. Người bệnh có thể cảm thấy đầy hơi, căng tức hoặc đau bụng dù không có tổn thương thực thể rõ ràng.
Tình trạng này thường gặp ở người mắc hội chứng ruột kích thích (IBS).
Vai trò của serotonin
Nhiều người nghĩ serotonin chỉ liên quan đến cảm xúc, nhưng thực tế phần lớn serotonin của cơ thể lại liên quan đến đường ruột.
Chất dẫn truyền thần kinh này tham gia điều hòa:
-
Nhu động ruột;
-
Cảm giác buồn nôn;
-
Hoạt động tiêu hóa;
-
Tín hiệu giữa não và ruột.
Khi stress kéo dài, sự thay đổi serotonin có thể khiến hoạt động tiêu hóa trở nên thất thường hơn.
Ảnh hưởng đến hệ vi sinh đường ruột
Stress kéo dài có thể làm mất cân bằng hệ vi sinh vật đường ruột. Các lợi khuẩn có xu hướng giảm, trong khi vi khuẩn có hại có thể phát triển mạnh hơn.
Sự mất cân bằng này liên quan đến:
-
Đầy hơi;
-
Rối loạn tiêu hóa;
-
Viêm nhẹ kéo dài;
-
Giảm khả năng bảo vệ niêm mạc ruột.
Ngoài ra, căng thẳng kéo dài còn có thể làm tăng tính thấm của niêm mạc ruột, đôi khi được gọi là “leaky gut” hay “ruột tăng tính thấm”. Khi hàng rào bảo vệ ruột suy yếu, các chất kích thích và vi khuẩn dễ tác động lên niêm mạc ruột hơn, từ đó làm triệu chứng tiêu hóa kéo dài dai dẳng hơn.
Tăng phản ứng viêm
Stress kéo dài còn có thể kích hoạt phản ứng viêm mức độ thấp trong cơ thể. Điều này có thể khiến các triệu chứng như đau bụng, đầy hơi hoặc khó chịu tiêu hóa xuất hiện thường xuyên hơn ở một số người nhạy cảm.
3. Vì sao lo âu dễ gây đau bụng hoặc muốn đi ngoài?
Khi hồi hộp hoặc lo lắng, hệ thần kinh giao cảm được kích hoạt. Điều này làm thay đổi hoạt động của ruột và có thể khiến:
-
Ruột co bóp nhanh hơn;
-
Tăng cảm giác mót đi ngoài;
-
Xuất hiện đau quặn bụng hoặc khó chịu vùng bụng.
Đây là phản ứng sinh lý khá phổ biến của cơ thể trước stress.
4. Mối liên hệ giữa stress và hội chứng ruột kích thích (IBS)
Mối liên hệ giữa tâm lý và đường ruột đặc biệt rõ ở người mắc hội chứng ruột kích thích (IBS). Đây là rối loạn chức năng tiêu hóa thường gặp với các biểu hiện:
-
Đau bụng;
-
Đầy hơi;
-
Táo bón hoặc tiêu chảy tái đi tái lại.
Nhiều người nhận thấy triệu chứng trở nên nặng hơn rõ rệt trong các giai đoạn áp lực tâm lý, thiếu ngủ hoặc căng thẳng kéo dài. Điều này cho thấy yếu tố tâm lý có thể ảnh hưởng đáng kể đến hoạt động tiêu hóa ở một số người.
5. Mất ngủ và áp lực kéo dài ảnh hưởng tiêu hóa thế nào?
Thiếu ngủ và áp lực kéo dài dễ gây đầy bụng và khó tiêu
Giấc ngủ đóng vai trò quan trọng với hoạt động của hệ tiêu hóa và hệ vi sinh đường ruột. Thiếu ngủ kéo dài có thể:
-
Làm tăng cortisol;
-
Ảnh hưởng nhu động ruột;
-
Tăng cảm giác đầy bụng, khó tiêu;
-
Làm hệ tiêu hóa nhạy cảm hơn với stress.
Ngoài ra, người stress kéo dài thường có xu hướng ăn uống thất thường, dùng nhiều cà phê, đồ ngọt hoặc thức ăn nhanh hơn, từ đó làm hệ tiêu hóa dễ rối loạn hơn nữa.
6. Làm gì để ổn định đường ruột khi stress?
Muốn cải thiện tiêu hóa trong nhiều trường hợp không chỉ cần thay đổi chế độ ăn mà còn cần kiểm soát trạng thái tâm lý và giấc ngủ.
Một số biện pháp có thể hỗ trợ:
-
Ngủ đủ và duy trì giờ ngủ ổn định;
-
Ăn uống điều độ;
-
Giảm thức ăn quá nhiều dầu mỡ hoặc rượu bia;
-
Vận động nhẹ nhàng;
-
Giảm căng thẳng kéo dài;
-
Bổ sung thực phẩm hỗ trợ hệ vi sinh đường ruột phù hợp.
Với các trường hợp đau bụng, tiêu chảy hoặc táo bón kéo dài, nên đi khám để loại trừ các bệnh lý tiêu hóa thực thể.
Cân bằng tâm lý giúp hệ vi sinh đường ruột hoạt động ổn định hơn
Não bộ và đường ruột có mối liên hệ chặt chẽ thông qua trục não - ruột. Vì vậy, căng thẳng, lo âu, áp lực kéo dài hay thiếu ngủ đều có thể ảnh hưởng đến hoạt động tiêu hóa, nhu động ruột và hệ vi sinh đường ruột.
Đó là lý do nhiều người càng stress thì càng dễ đầy bụng, đau bụng hoặc rối loạn tiêu hóa. Việc chăm sóc sức khỏe đường ruột vì vậy không chỉ nằm ở chuyện ăn gì, mà còn liên quan đến giấc ngủ, cảm xúc và trạng thái tinh thần lâu dài của cơ thể.
