Quai bị là bệnh truyền nhiễm do virus gây ra, thường gặp ở trẻ em và có thể khiến trẻ sốt, đau nhức, sưng vùng mang tai, khó ăn uống. Mặc dù phần lớn trường hợp có thể hồi phục hoàn toàn, bệnh vẫn có nguy cơ gây ra một số biến chứng nghiêm trọng. Vì vậy, cha mẹ cần biết cách chăm sóc trẻ mắc quai bị, hạn chế lây nhiễm và nhận biết sớm những dấu hiệu bất thường.
Bệnh quai bị ở trẻ em là gì?
Sưng đau tuyến mang tai, sốt và khó nhai là những dấu hiệu thường gặp khi trẻ mắc quai bị
Quai bị là bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus quai bị (Mumps virus) gây ra. Virus chủ yếu ảnh hưởng đến tuyến nước bọt, đặc biệt là tuyến mang tai nằm ở hai bên mặt, phía trước và dưới tai.
Bệnh lây truyền qua giọt bắn đường hô hấp, nước bọt hoặc khi tiếp xúc gần với người nhiễm bệnh. Trẻ có thể mắc quai bị khi nói chuyện, ho, hắt hơi hoặc dùng chung những vật dụng có dính nước bọt của người bệnh.
Thời gian ủ bệnh thường khoảng 16-18 ngày, nhưng có thể dao động từ 12-25 ngày. Phần lớn trẻ mắc quai bị hồi phục trong khoảng 1-2 tuần. Tuy nhiên, một số trường hợp có thể xuất hiện biến chứng, đặc biệt ở trẻ đã bước vào tuổi dậy thì.
Những dấu hiệu thường gặp khi trẻ mắc quai bị
Triệu chứng đặc trưng nhất của bệnh quai bị là sưng đau tuyến mang tai ở một hoặc cả hai bên mặt. Vùng sưng có thể khiến má phồng lên, gây đau khi nhai, nuốt hoặc nói chuyện.
Ngoài ra, trẻ có thể xuất hiện những biểu hiện như:
-
Sốt, đau đầu và đau nhức cơ.
-
Mệt mỏi, chán ăn, giảm hoạt động.
-
Đau vùng hàm hoặc quanh tai.
-
Khó nhai, nuốt do tuyến nước bọt bị sưng.
-
Sưng đau một hoặc cả hai bên má.
Các triệu chứng toàn thân có thể xuất hiện trước khi tuyến mang tai sưng vài ngày. Một số trẻ mắc quai bị chỉ biểu hiện nhẹ hoặc không có triệu chứng rõ ràng.
Đặc biệt, không phải mọi trường hợp sưng vùng mang tai đều do quai bị. Viêm tuyến nước bọt do nguyên nhân khác hoặc sưng hạch vùng cổ cũng có thể gây biểu hiện tương tự. Vì vậy, trẻ nghi mắc quai bị cần được bác sĩ thăm khám để xác định nguyên nhân.
Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm RT-PCR từ mẫu ngoáy niêm mạc má hoặc xét nghiệm kháng thể để hỗ trợ chẩn đoán quai bị. Việc lựa chọn xét nghiệm phụ thuộc vào thời điểm xuất hiện triệu chứng và tình trạng của trẻ. Kết quả xét nghiệm âm tính không phải lúc nào cũng loại trừ hoàn toàn bệnh quai bị.
Cha mẹ cần lưu ý gì khi trẻ mắc quai bị?
1. Cho trẻ nghỉ ngơi và hạn chế vận động mạnh
Cho trẻ mắc quai bị nghỉ ngơi, uống đủ nước và ăn thức ăn mềm để giảm khó chịu
Khi mắc quai bị, trẻ thường mệt mỏi, sốt và đau nhức cơ thể. Cha mẹ nên cho trẻ nghỉ ngơi đầy đủ, tránh các hoạt động thể chất gắng sức trong thời gian đang có triệu chứng.
Không cần bắt trẻ nằm bất động trên giường nếu trẻ đã khỏe hơn, nhưng nên điều chỉnh mức độ vận động phù hợp với tình trạng sức khỏe. Việc nghỉ ngơi giúp trẻ dễ chịu và có điều kiện phục hồi tốt hơn.
2. Cách ly trẻ để hạn chế lây nhiễm
Quai bị có khả năng lây truyền từ khoảng 2 ngày trước khi tuyến nước bọt bắt đầu sưng đến 5 ngày sau khi xuất hiện triệu chứng sưng.
Trẻ mắc quai bị cần nghỉ học và hạn chế tiếp xúc với người khác trong 5 ngày kể từ khi bắt đầu sưng tuyến nước bọt. Nếu trẻ không có biểu hiện sưng tuyến nước bọt nhưng được chẩn đoán quai bị, thời gian cách ly được tính từ khi xuất hiện triệu chứng đầu tiên. Sau thời gian này, việc trở lại trường còn phụ thuộc vào tình trạng sức khỏe và quy định của cơ sở giáo dục.
Trong thời gian chăm sóc, cha mẹ nên cho trẻ sử dụng riêng cốc uống nước, khăn mặt và dụng cụ ăn uống. Đồng thời, hướng dẫn trẻ che miệng khi ho, hắt hơi, rửa tay thường xuyên và không dùng chung đồ dùng cá nhân.
Nếu gia đình có trẻ nhỏ chưa được tiêm phòng đầy đủ hoặc người có nguy cơ cao, cần đặc biệt chú ý hạn chế tiếp xúc gần với trẻ đang mắc bệnh.
Trẻ mắc quai bị cần cách ly ít nhất 5 ngày kể từ khi bắt đầu sưng tuyến nước bọt
3. Cho trẻ ăn thức ăn mềm, dễ nuốt
Khi bị quai bị, tuyến nước bọt sưng đau có thể khiến trẻ khó nhai và nuốt. Do đó, cha mẹ nên ưu tiên những món ăn mềm, dễ tiêu hóa như cháo, súp, cơm mềm hoặc thực phẩm được chế biến phù hợp với khả năng ăn uống của trẻ.
Nên chia thành nhiều bữa nhỏ nếu trẻ chán ăn, đồng thời đảm bảo khẩu phần cung cấp đủ năng lượng và dưỡng chất.
Hạn chế các món quá chua như chanh, cam hoặc đồ uống có tính acid nếu chúng làm tăng cảm giác đau vùng tuyến mang tai. Những thực phẩm này có thể kích thích tiết nước bọt, khiến trẻ khó chịu hơn.
Trẻ không cần kiêng tuyệt đối thịt, cá, trứng hay các thực phẩm giàu dinh dưỡng nếu không có chống chỉ định hoặc dị ứng.
4. Đảm bảo trẻ uống đủ nước
Sốt, đau khi nuốt và ăn uống kém có thể khiến trẻ dễ bị thiếu nước. Cha mẹ nên cho trẻ uống nước thường xuyên, chia thành từng ngụm nhỏ nếu trẻ khó chịu khi nuốt.
Nước lọc là lựa chọn phù hợp. Ngoài ra, có thể bổ sung nước qua các món súp, cháo hoặc thực phẩm chứa nhiều nước.
Cần chú ý những dấu hiệu mất nước như môi khô, tiểu ít, nước tiểu sẫm màu, mệt lả hoặc không thể uống đủ nước. Nếu xuất hiện các biểu hiện này, trẻ cần được đánh giá y tế.
5. Giảm đau, hạ sốt đúng cách
Hiện chưa có thuốc kháng virus đặc hiệu được sử dụng thường quy để điều trị quai bị. Việc chăm sóc chủ yếu tập trung vào giảm triệu chứng và theo dõi biến chứng.
Khi trẻ sốt gây khó chịu hoặc đau nhức, cha mẹ có thể sử dụng paracetamol hoặc ibuprofen theo liều phù hợp với độ tuổi, cân nặng và hướng dẫn của nhân viên y tế. Cần thận trọng với ibuprofen nếu trẻ đang mất nước, nôn nhiều hoặc có bệnh lý thận. Không tự ý dùng aspirin cho trẻ dưới 16 tuổi vì nguy cơ liên quan đến hội chứng Reye.
Ngoài ra, có thể sử dụng khăn ấm hoặc mát chườm nhẹ lên vùng tuyến mang tai để giảm khó chịu. Không xoa bóp mạnh, đắp lá hoặc tự ý bôi các chất không rõ thành phần lên vùng sưng.
6. Không tự ý sử dụng kháng sinh
Quai bị là bệnh do virus gây ra, vì vậy kháng sinh không có tác dụng tiêu diệt virus quai bị. Việc tự ý sử dụng kháng sinh không giúp bệnh khỏi nhanh hơn và có thể gây tác dụng không mong muốn.
Kháng sinh chỉ được sử dụng khi bác sĩ xác định trẻ có nhiễm khuẩn cần điều trị. Cha mẹ cũng không nên tự ý sử dụng corticoid hoặc các thuốc chống viêm khác khi chưa có chỉ định.
Những biến chứng quai bị cha mẹ không nên chủ quan
Đau đầu dữ dội, cứng cổ, nôn nhiều hoặc sưng đau tinh hoàn khi mắc quai bị cần được khám ngay
Mặc dù phần lớn trẻ mắc quai bị hồi phục hoàn toàn, virus vẫn có thể ảnh hưởng đến những cơ quan khác ngoài tuyến nước bọt.
- Viêm tinh hoàn: Là biến chứng đáng chú ý của quai bị ở trẻ trai sau tuổi dậy thì. Tình trạng này có thể gây sưng đau tinh hoàn, tổn thương mô tinh hoàn và dẫn đến teo tinh hoàn. Một số trường hợp có thể bị suy giảm khả năng sinh sản do ảnh hưởng đến quá trình sản xuất tinh trùng. Vì vậy, nếu trẻ trai mắc quai bị xuất hiện sưng đau tinh hoàn, cha mẹ cần đưa trẻ đi khám kịp thời.
- Viêm buồng trứng: Có thể xảy ra ở trẻ gái sau tuổi dậy thì, gây đau vùng bụng dưới. Biến chứng này không đồng nghĩa với việc trẻ sẽ bị vô sinh.
- Viêm màng não, viêm não: Là những biến chứng cần được phát hiện sớm. Trẻ có thể xuất hiện đau đầu dữ dội, nôn nhiều, cứng cổ, rối loạn ý thức hoặc co giật.
- Viêm tụy: Có thể gây đau bụng, buồn nôn hoặc nôn.
- Ảnh hưởng thính giác: Quai bị có thể gây giảm thính lực, hiếm khi dẫn đến mất thính lực vĩnh viễn.
Nguy cơ biến chứng thường cao hơn ở người mắc quai bị sau tuổi dậy thì.
Dấu hiệu trẻ mắc quai bị cần được đưa đi khám
Cha mẹ cần đưa trẻ đi khám sớm nếu xuất hiện những biểu hiện như sốt kéo dài, sưng đau tăng lên, ăn uống kém hoặc có dấu hiệu mất nước. Đặc biệt, cần được đánh giá y tế khẩn cấp nếu trẻ đau bụng dữ dội, sưng đau tinh hoàn hoặc xuất hiện những triệu chứng bất thường khác.
Trường hợp trẻ đau đầu dữ dội kèm cứng cổ, nôn liên tục, sợ ánh sáng, co giật, lơ mơ hoặc mất ý thức, cần đưa trẻ đến cơ sở cấp cứu ngay vì đây có thể là dấu hiệu biến chứng thần kinh nghiêm trọng.
Phòng ngừa quai bị ở trẻ em
Tiêm vaccine là biện pháp quan trọng giúp phòng ngừa quai bị và giảm nguy cơ biến chứng. Vaccine phòng quai bị thường được kết hợp trong vaccine sởi - quai bị - rubella (MMR) hoặc sởi - quai bị - rubella - thủy đậu (MMRV). Cha mẹ nên cho trẻ tiêm đầy đủ các mũi theo lịch tiêm chủng phù hợp với loại vaccine và hướng dẫn của cơ sở y tế.
Bên cạnh tiêm phòng, cần hướng dẫn trẻ giữ vệ sinh cá nhân, rửa tay thường xuyên, không dùng chung cốc uống nước và hạn chế tiếp xúc gần với người đang mắc bệnh.
Ngay cả khi đã tiêm vaccine, trẻ vẫn có khả năng mắc quai bị, nhưng nguy cơ mắc bệnh và biến chứng thường thấp hơn so với người chưa được bảo vệ đầy đủ.
Kết luận
Quai bị ở trẻ em thường có diễn tiến lành tính và có thể hồi phục trong khoảng 1-2 tuần. Tuy nhiên, cha mẹ không nên chủ quan vì bệnh vẫn có thể gây ra những biến chứng ảnh hưởng đến hệ thần kinh, cơ quan sinh sản hoặc thính giác.
Khi trẻ mắc quai bị, điều quan trọng là cách ly đúng thời gian, đảm bảo dinh dưỡng, cho trẻ nghỉ ngơi và theo dõi sát những dấu hiệu bất thường. Đồng thời, tiêm vaccine đầy đủ là biện pháp phòng ngừa hiệu quả, giúp bảo vệ sức khỏe trẻ và hạn chế lây lan trong cộng đồng.
