Nhiều phụ huynh cho rằng trẻ sinh mổ thường có sức đề kháng yếu, dễ mắc các bệnh về hô hấp, tiêu hóa và dị ứng hơn trẻ sinh thường. Thực tế, một số nghiên cứu ghi nhận trẻ sinh mổ có nguy cơ mắc một số bệnh nhiễm trùng cao hơn, nhưng điều này không có nghĩa tất cả trẻ sinh mổ đều dễ ốm vặt. Vậy vì sao trẻ sinh mổ có thể gặp những khác biệt về sức khỏe và cha mẹ nên chăm sóc trẻ như thế nào?
Trẻ sinh mổ có thực sự dễ ốm vặt hơn trẻ sinh thường?
Theo Điều tra các mục tiêu phát triển bền vững về trẻ em và phụ nữ Việt Nam giai đoạn 2020-2021, tỷ lệ sinh mổ trên toàn quốc đạt 34,4%. Trong đó, tỷ lệ sinh mổ tại thành thị là 43,2%, cao hơn khu vực nông thôn với 30,4%.
Sinh mổ là phương pháp cần thiết trong nhiều trường hợp nhằm bảo vệ sức khỏe của mẹ và bé. Tuy nhiên, các nhà khoa học cũng quan tâm đến mối liên quan giữa phương pháp sinh và sức khỏe của trẻ trong những năm đầu đời.
Một tổng quan hệ thống công bố năm 2024, phân tích 31 nghiên cứu với hơn 10 triệu trẻ em, ghi nhận trẻ sinh mổ có tỷ lệ nhập viện do nhiễm trùng nói chung cao hơn khoảng 10-12% so với trẻ sinh thường. Đối với nhiễm trùng đường hô hấp trên, mức tăng tương đối khoảng 11-16%, còn nhiễm trùng đường tiêu hóa khoảng 19-20%.
Tuy nhiên, đây là kết quả từ các nghiên cứu quan sát, chủ yếu thực hiện tại những quốc gia có thu nhập cao. Những con số này không thể áp dụng trực tiếp cho mọi trẻ em Việt Nam và cũng chưa chứng minh sinh mổ là nguyên nhân trực tiếp gây bệnh.
Trẻ sinh mổ có thể phát triển khỏe mạnh khi được chăm sóc và nuôi dưỡng đúng cách
Vì sao trẻ sinh mổ có thể dễ mắc một số bệnh hơn?
Sự khác biệt trong quá trình hình thành hệ vi sinh đường ruột
Ngay sau khi chào đời, hệ vi sinh đường ruột của trẻ bắt đầu phát triển. Đây là tập hợp các vi sinh vật sống trong đường tiêu hóa, có vai trò hỗ trợ tiêu hóa, duy trì hàng rào bảo vệ niêm mạc ruột và tham gia điều hòa hoạt động miễn dịch.
Ở trẻ sinh thường, quá trình chuyển dạ và sinh qua đường âm đạo tạo điều kiện để trẻ tiếp xúc với các vi sinh vật từ cơ thể mẹ, bao gồm những vi sinh vật có nguồn gốc từ đường ruột.
Trong khi đó, trẻ sinh mổ có quá trình tiếp xúc với vi sinh vật ban đầu khác biệt. Một số nghiên cứu ghi nhận trẻ sinh mổ có tỷ lệ các nhóm vi khuẩn như Bifidobacterium và Bacteroides thấp hơn trong giai đoạn đầu đời.
Sự khác biệt về hệ vi sinh có thể ảnh hưởng đến quá trình tương tác giữa vi khuẩn đường ruột và hệ miễn dịch. Tuy nhiên, hệ vi sinh của trẻ không cố định mà tiếp tục thay đổi theo chế độ dinh dưỡng, môi trường sống, việc sử dụng kháng sinh và nhiều yếu tố khác.
Hệ vi sinh đường ruột ở trẻ sinh mổ có thể khác biệt trong giai đoạn đầu đời
Quá trình phát triển miễn dịch có thể chịu ảnh hưởng
Hệ miễn dịch của trẻ sơ sinh chưa hoàn thiện và tiếp tục phát triển trong những năm đầu đời. Trong quá trình này, hệ vi sinh đường ruột góp phần hỗ trợ cơ thể nhận diện các tác nhân bên ngoài và điều hòa phản ứng miễn dịch.
Do trẻ sinh mổ có thể hình thành hệ vi sinh theo cách khác biệt, các nhà khoa học đặt giả thuyết rằng điều này có thể liên quan đến nguy cơ mắc một số bệnh nhiễm trùng hoặc dị ứng.
Tuy nhiên, chưa đủ bằng chứng để khẳng định mọi trẻ sinh mổ đều có hệ miễn dịch yếu hơn trẻ sinh thường. Sức đề kháng còn chịu ảnh hưởng từ di truyền, dinh dưỡng, môi trường sống và tình trạng sức khỏe của từng trẻ.
Nguy cơ gặp vấn đề hô hấp ngay sau sinh
Trong quá trình chuyển dạ, cơ thể mẹ và bé trải qua những thay đổi sinh lý giúp phổi trẻ chuẩn bị thích nghi với việc hít thở bên ngoài tử cung.
Ở trẻ sinh mổ chủ động trước chuyển dạ, quá trình hấp thu dịch trong phổi có thể chậm hơn, làm tăng nguy cơ thở nhanh thoáng qua sau sinh. Nguy cơ này đặc biệt đáng lưu ý khi sinh mổ trước 39 tuần thai.
Tình trạng thở nhanh thoáng qua thường xuất hiện ngay sau sinh và đa số cải thiện trong vài ngày. Đây không phải bằng chứng cho thấy trẻ sẽ thường xuyên bị ho, cảm lạnh hoặc viêm phổi khi lớn lên.
Các yếu tố liên quan đến thai kỳ và chăm sóc sau sinh
Không phải mọi sự khác biệt về sức khỏe giữa trẻ sinh mổ và sinh thường đều xuất phát trực tiếp từ phương pháp sinh.
Một số ca sinh mổ được thực hiện do sinh non, bệnh lý của mẹ hoặc các vấn đề sức khỏe của thai nhi. Những yếu tố này cũng có thể ảnh hưởng đến sức khỏe của trẻ sau khi chào đời.
Bên cạnh đó, chế độ nuôi dưỡng, việc sử dụng kháng sinh và môi trường tiếp xúc với mầm bệnh đều có thể tác động đến hệ vi sinh và nguy cơ mắc bệnh của trẻ.
Trẻ sinh mổ có nguy cơ mắc những bệnh nào?
Các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp
Trẻ sinh mổ có nguy cơ mắc một số bệnh nhiễm trùng đường hô hấp cao hơn trẻ sinh thường
Một số nghiên cứu ghi nhận trẻ sinh mổ có tỷ lệ nhập viện do nhiễm trùng đường hô hấp cao hơn trẻ sinh thường. Tuy nhiên, mức tăng nguy cơ không quá lớn và không đồng nghĩa trẻ sinh mổ sẽ thường xuyên bị cảm lạnh.
Tại Việt Nam, một nghiên cứu trên 2.000 trẻ em ghi nhận nhóm trẻ sinh mổ có tỷ số chênh mắc hen suyễn được người chăm sóc báo cáo ở tuổi lên 8 cao khoảng 2 lần so với nhóm sinh thường, sau khi điều chỉnh nhiều yếu tố liên quan.
Cần lưu ý, hen suyễn là bệnh viêm đường thở mạn tính, không phải bệnh nhiễm trùng thông thường. Nghiên cứu này chỉ cho thấy mối liên quan thống kê, chưa chứng minh sinh mổ trực tiếp gây hen suyễn.
Các bệnh nhiễm trùng đường tiêu hóa
Hệ vi sinh đường ruột đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì chức năng tiêu hóa và hỗ trợ bảo vệ niêm mạc ruột.
Một số nghiên cứu ghi nhận trẻ sinh mổ có nguy cơ nhập viện do nhiễm trùng đường tiêu hóa cao hơn. Tuy nhiên, không thể từ đó kết luận tất cả trẻ sinh mổ đều có hệ tiêu hóa yếu hoặc thường xuyên bị rối loạn tiêu hóa.
Một số bệnh lý dị ứng
Nhiều nghiên cứu cũng tìm hiểu mối liên quan giữa sinh mổ và các bệnh dị ứng như hen suyễn, viêm mũi dị ứng và chàm.
Tuy nhiên, kết quả chưa hoàn toàn thống nhất giữa các bệnh. Nguy cơ dị ứng còn phụ thuộc vào tiền sử gia đình, yếu tố di truyền và môi trường sống. Vì vậy, không nên xem sinh mổ là nguyên nhân trực tiếp gây dị ứng ở trẻ.
Cách tăng cường sức đề kháng cho trẻ sinh mổ
Ưu tiên nuôi con bằng sữa mẹ
Sữa mẹ cung cấp nhiều dưỡng chất cần thiết cùng các thành phần miễn dịch như kháng thể IgA, lactoferrin và oligosaccharide. Những thành phần này góp phần bảo vệ đường tiêu hóa và hỗ trợ sự phát triển của hệ vi sinh đường ruột.
Nếu điều kiện cho phép, mẹ nên cho trẻ bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu và tiếp tục duy trì cùng chế độ ăn bổ sung phù hợp.
Nuôi con bằng sữa mẹ giúp cung cấp kháng thể và hỗ trợ hệ miễn dịch của trẻ sinh mổ
Đảm bảo chế độ dinh dưỡng cân bằng
Khi bắt đầu ăn dặm, trẻ cần được cung cấp đa dạng thực phẩm nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển thể chất và miễn dịch.
Các dưỡng chất như protein, sắt, kẽm, vitamin A, C và D đều có vai trò đối với hoạt động bình thường của hệ miễn dịch. Tuy nhiên, cha mẹ không nên tự ý bổ sung vitamin hoặc khoáng chất liều cao khi chưa xác định nhu cầu của trẻ.
Tiêm chủng đầy đủ và đúng lịch
Tiêm vaccine là một trong những biện pháp hiệu quả nhất giúp bảo vệ trẻ trước nhiều bệnh truyền nhiễm nguy hiểm.
Cha mẹ cần đưa trẻ đi tiêm chủng đúng lịch theo khuyến cáo. Trẻ sinh mổ khỏe mạnh vẫn có thể thực hiện lịch tiêm chủng thông thường như trẻ sinh thường.
Duy trì giấc ngủ và môi trường sống lành mạnh
Ngủ đủ giấc giúp trẻ phát triển thể chất và duy trì hoạt động bình thường của hệ miễn dịch.
Cha mẹ nên tạo thói quen ngủ đúng giờ, giữ môi trường sống thông thoáng, tránh khói thuốc lá và vệ sinh tay thường xuyên. Khi trẻ lớn hơn, cần khuyến khích vận động và vui chơi ngoài trời phù hợp với độ tuổi.
Không tự ý bổ sung men vi sinh
Mặc dù hệ vi sinh đường ruột có liên quan đến hoạt động miễn dịch, không phải trẻ sinh mổ nào cũng cần sử dụng men vi sinh.
Hiệu quả của probiotic phụ thuộc vào chủng vi khuẩn, liều lượng và mục đích sử dụng. Hiện chưa có đủ bằng chứng để khuyến cáo bổ sung men vi sinh thường quy cho tất cả trẻ sinh mổ nhằm phòng ngừa ốm vặt.
Khi nào trẻ thường xuyên ốm vặt cần đi khám?
Trẻ nhỏ có thể mắc nhiều đợt cảm lạnh trong năm, nhất là khi bắt đầu đi nhà trẻ và tiếp xúc với nhiều loại virus khác nhau. Điều này không nhất thiết là dấu hiệu hệ miễn dịch suy yếu.
Tuy nhiên, cha mẹ nên đưa trẻ đi khám nếu trẻ thường xuyên mắc nhiễm trùng nặng, viêm phổi tái diễn, bệnh kéo dài bất thường hoặc chậm tăng trưởng.
Đặc biệt, trẻ có biểu hiện khó thở, tím tái, li bì hoặc mất nước cần được đánh giá y tế khẩn cấp. Trẻ dưới 3 tháng tuổi sốt từ 38°C cũng cần được thăm khám ngay.
Kết luận
Vì sao trẻ sinh mổ dễ ốm vặt? Một số nghiên cứu ghi nhận phương pháp sinh mổ có liên quan đến sự khác biệt trong quá trình hình thành hệ vi sinh đường ruột và nguy cơ mắc một số bệnh nhiễm trùng, dị ứng. Tuy nhiên, những kết quả này không đồng nghĩa tất cả trẻ sinh mổ đều có sức đề kháng yếu hoặc dễ mắc bệnh.
Điều quan trọng là cha mẹ cần chú trọng dinh dưỡng, giấc ngủ, tiêm chủng và môi trường sống lành mạnh. Với sự chăm sóc phù hợp, trẻ sinh mổ hoàn toàn có thể phát triển khỏe mạnh như trẻ sinh thường.
