Nhiều người có cảm giác “bụng yếu”, chỉ cần ăn hơi lạ, uống cà phê, ăn đồ cay, đồ lạnh hoặc căng thẳng một chút là đau bụng, đầy hơi, đi ngoài hoặc táo bón. Tình trạng này thường được gọi là đường ruột nhạy cảm. Trong y khoa, một trong những nguyên nhân thường gặp là hội chứng ruột kích thích, hay còn gọi là IBS.
IBS không phải là bệnh hiếm. Các nghiên cứu quốc tế cho thấy hội chứng ruột kích thích có thể ảnh hưởng đến khoảng 5-10% dân số toàn cầu. Một tổng quan lớn đăng trên The Lancet Gastroenterology & Hepatology ghi nhận tỷ lệ IBS toàn cầu khoảng 9,2% khi đánh giá theo tiêu chuẩn Rome III và khoảng 3,8% theo tiêu chuẩn Rome IV. Tại Mỹ, Viện Quốc gia về Đái tháo đường, Tiêu hóa và Bệnh thận cho biết khoảng 12% dân số có IBS.
Đường ruột nhạy cảm có thể khiến người bệnh đau bụng, đầy hơi và rối loạn đi ngoài sau bữa ăn
Điều đáng nói là IBS không gây tổn thương thực thể rõ ràng như viêm loét hay khối u, nhưng lại ảnh hưởng nhiều đến chất lượng sống. Người bệnh có thể phải kiêng khem nhiều món, ngại đi xa, lo lắng khi ăn uống bên ngoài và luôn trong trạng thái sợ đau bụng bất ngờ.
Đường ruột nhạy cảm là gì?
Đường ruột nhạy cảm là cách gọi thông thường để mô tả tình trạng hệ tiêu hóa phản ứng quá mức với thức ăn, stress, thay đổi sinh hoạt hoặc hormone. Người có đường ruột nhạy cảm thường dễ bị đau bụng, đầy hơi, chướng bụng, tiêu chảy, táo bón hoặc đi ngoài thất thường.
Nếu các triệu chứng này lặp đi lặp lại trong thời gian dài, đặc biệt là đau bụng liên quan đến việc đi ngoài và thay đổi tính chất phân, bác sĩ có thể nghĩ đến hội chứng ruột kích thích.
Trục não ruột ảnh hưởng đến nhu động ruột, cảm giác đau bụng và triệu chứng tiêu hóa khi căng thẳng
IBS được xếp vào nhóm rối loạn tương tác ruột - não. Nghĩa là vấn đề không chỉ nằm ở ruột, mà còn liên quan đến cách não bộ, hệ thần kinh và đường tiêu hóa trao đổi tín hiệu với nhau. Vì vậy, nhiều người thấy rõ triệu chứng nặng hơn khi căng thẳng, mất ngủ, lo âu hoặc làm việc quá sức.
Vì sao ăn gì cũng dễ đau bụng?
Có nhiều cơ chế khiến người có đường ruột nhạy cảm dễ đau bụng sau ăn.
Trước hết, ruột có thể tăng nhạy cảm. Ở người bình thường, hơi trong ruột hoặc sự co bóp sau bữa ăn có thể không gây khó chịu. Nhưng ở người có ruột nhạy cảm, cùng một mức căng giãn hoặc co bóp đó lại có thể gây đau, quặn bụng hoặc cảm giác muốn đi ngoài ngay.
Bên cạnh đó, nhu động ruột cũng dễ rối loạn. Nếu ruột co bóp quá nhanh, người bệnh dễ tiêu chảy, đau bụng, đi ngoài gấp. Nếu nhu động chậm, phân lưu lại lâu hơn, dễ gây táo bón, đầy hơi và nặng bụng.
Một nguyên nhân khác là một số loại thực phẩm dễ lên men trong ruột. Nhóm này thường được gọi là FODMAP, gồm một số loại carbohydrate khó hấp thu. Khi vào ruột, chúng có thể kéo nước vào lòng ruột và bị vi khuẩn lên men, sinh hơi nhiều hơn. Với người nhạy cảm, điều này dễ gây đầy bụng, đau quặn, tiêu chảy hoặc xì hơi nhiều.
Ngoài ra, stress và giấc ngủ cũng ảnh hưởng rõ đến đường ruột. Khi căng thẳng, hệ thần kinh có thể làm ruột co bóp mạnh hơn hoặc nhạy cảm hơn. Đây là lý do nhiều người cứ lo lắng, áp lực công việc, thức khuya là đau bụng, tiêu chảy hoặc táo bón nặng hơn.
Những thực phẩm dễ làm đường ruột nhạy cảm “biểu tình”
Không phải ai bị đường ruột nhạy cảm cũng phải kiêng giống nhau. Tuy nhiên, một số nhóm thực phẩm thường dễ làm triệu chứng nặng hơn, gồm:
-
Đồ ăn nhiều dầu mỡ như đồ chiên rán, thức ăn nhanh, món nhiều sốt béo.
-
Món cay, nhiều gia vị, nhất là ở người có kèm viêm dạ dày, trào ngược hoặc tiêu chảy.
-
Sữa và sản phẩm từ sữa ở người không dung nạp lactose.
-
Cà phê, trà đặc, nước tăng lực và rượu bia.
-
Một số thực phẩm nhiều FODMAP như hành, tỏi, đậu, bắp cải, súp lơ, táo, lê, xoài, lúa mì hoặc chất tạo ngọt như sorbitol, mannitol.
Những thực phẩm này không phải lúc nào cũng “xấu”, nhưng với người có đường ruột nhạy cảm, chúng có thể làm tăng đầy hơi, chướng bụng, đau quặn hoặc rối loạn đi ngoài. Cách tốt nhất là theo dõi phản ứng của cơ thể thay vì kiêng tất cả cùng lúc.
Có phải cứ đau bụng sau ăn là IBS?
Không. Đau bụng sau ăn có thể do nhiều nguyên nhân khác nhau như viêm dạ dày, trào ngược, không dung nạp lactose, bệnh túi mật, viêm ruột, bệnh celiac, nhiễm khuẩn đường ruột hoặc rối loạn tiêu hóa sau dùng kháng sinh.
IBS thường được nghĩ đến khi triệu chứng kéo dài, tái đi tái lại, liên quan đến đau bụng và thay đổi thói quen đi ngoài, nhưng không có dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm. Người bệnh có thể tiêu chảy là chính, táo bón là chính hoặc lúc tiêu chảy lúc táo bón.
Cần đi khám sớm nếu có các dấu hiệu sau:
Đi ngoài ra máu, sụt cân, sốt kéo dài hoặc đau bụng tăng dần là dấu hiệu cần đi khám tiêu hóa
-
Sụt cân không rõ nguyên nhân.
-
Đi ngoài ra máu hoặc phân đen.
-
Sốt kéo dài, thiếu máu, mệt nhiều.
-
Nôn ói nhiều hoặc tiêu chảy về đêm.
-
Đau bụng ngày càng tăng.
-
Triệu chứng mới xuất hiện sau 50 tuổi.
-
Gia đình có người mắc ung thư đại trực tràng hoặc bệnh viêm ruột.
Những dấu hiệu này không nên tự quy về “bụng yếu” hay “ruột nhạy cảm”, vì có thể liên quan đến bệnh lý cần được kiểm tra kỹ hơn.
Làm gì khi đường ruột quá nhạy cảm?
Việc đầu tiên là ghi nhật ký ăn uống trong khoảng 2-4 tuần. Người bệnh nên ghi lại mình ăn gì, uống gì, thời điểm đau bụng, tính chất phân, mức độ stress và giấc ngủ. Cách này giúp nhận diện món nào dễ gây triệu chứng thay vì kiêng quá nhiều một cách cảm tính.
Bên cạnh đó, nên ăn đều bữa, không bỏ bữa rồi ăn dồn. Ăn chậm, nhai kỹ, tránh vừa ăn vừa làm việc hoặc ăn quá nhanh cũng giúp giảm nuốt hơi và hạn chế đầy bụng.
Khi đường ruột đang nhạy cảm, nên ưu tiên các món dễ tiêu như:
-
Cơm mềm, cháo, súp.
-
Cá hấp, trứng, đậu hũ, thịt nạc.
-
Rau nấu chín thay vì rau sống quá nhiều.
-
Trái cây ít gây đầy hơi, ăn lượng vừa phải.
-
Nước ấm, canh loãng hoặc oresol nếu có tiêu chảy theo hướng dẫn.
Cơm mềm, cháo, cá hấp, trứng và rau nấu chín giúp người có đường ruột nhạy cảm ăn uống dễ chịu hơn
Về chất xơ, không phải cứ ăn thật nhiều rau là tốt. Một số người càng ăn nhiều rau sống, ngũ cốc nguyên cám hoặc chất xơ thô càng đầy hơi. Với người dễ táo bón, chất xơ hòa tan như yến mạch, chuối vừa chín, khoai, hạt chia ngâm kỹ hoặc psyllium có thể dễ chịu hơn, nhưng nên tăng từ từ và uống đủ nước.
Nếu triệu chứng kéo dài, có thể cân nhắc chế độ ăn ít FODMAP. Đây là chế độ ăn có bằng chứng trong hỗ trợ kiểm soát IBS, nhưng không nên tự cắt bỏ quá lâu. Cách làm đúng thường gồm 3 giai đoạn: giảm FODMAP trong thời gian ngắn, thử đưa từng nhóm thực phẩm trở lại, sau đó xây dựng chế độ ăn cá nhân hóa. Tốt nhất nên thực hiện cùng bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để tránh thiếu chất.
Đường ruột nhạy cảm có chữa khỏi hoàn toàn không?
IBS và đường ruột nhạy cảm thường là tình trạng mạn tính, có lúc ổn, có lúc bùng lên. Mục tiêu điều trị không phải lúc nào cũng là “khỏi vĩnh viễn”, mà là giảm số lần đau bụng, giảm đầy hơi, cải thiện phân và giúp người bệnh ăn uống, sinh hoạt thoải mái hơn.
Ngoài ăn uống, giấc ngủ, vận động và kiểm soát stress rất quan trọng. Đi bộ, yoga nhẹ, tập thở, ngủ đúng giờ và giảm làm việc quá sức có thể giúp trục não - ruột ổn định hơn. Một số trường hợp cần dùng thuốc giảm co thắt, thuốc điều chỉnh tiêu chảy, táo bón, men vi sinh hoặc thuốc tác động lên trục ruột - não theo chỉ định bác sĩ.
Kết luận
Đường ruột nhạy cảm khiến nhiều người có cảm giác “ăn gì cũng dễ đau bụng”, nhưng không nên chỉ đổ lỗi cho bụng yếu. Tình trạng này có thể liên quan đến hội chứng ruột kích thích, rối loạn nhu động ruột, tăng nhạy cảm đường tiêu hóa, stress, giấc ngủ và cả cách lựa chọn thực phẩm.
Muốn kiểm soát tốt, cần theo dõi món ăn gây kích thích, ăn chậm, ăn đúng bữa, chọn thực phẩm dễ tiêu, điều chỉnh chất xơ hợp lý và đi khám khi có dấu hiệu cảnh báo. Khi hiểu đúng cơ thể mình, người có đường ruột nhạy cảm vẫn có thể ăn uống đa dạng hơn thay vì phải kiêng khem quá mức.
