Nhiều người bị đau rát họng, ho, nuốt vướng hoặc sốt đã tự mua kháng sinh uống. Tuy nhiên, sau vài ngày, cổ họng vẫn đau hoặc triệu chứng liên tục tái phát. Không ít người cho rằng thuốc chưa đủ mạnh và tiếp tục đổi sang loại kháng sinh khác.
Thực tế, kháng sinh không điều trị được mọi nguyên nhân gây viêm họng. Đau họng có thể do virus, vi khuẩn, dị ứng, dịch mũi chảy xuống họng, trào ngược dạ dày, không khí khô hoặc các chất kích thích. Nếu dùng sai nguyên nhân, thuốc không giúp bệnh khỏi nhanh hơn mà còn làm tăng nguy cơ tác dụng phụ và kháng kháng sinh.
1. Phần lớn viêm họng do virus
Virus là nguyên nhân phổ biến nhất gây viêm họng cấp. Cảm lạnh, cúm, COVID-19 và nhiều bệnh do virus khác đều có thể gây đau rát họng, ho, chảy mũi, nghẹt mũi, khàn tiếng, đau mỏi người hoặc mệt mỏi.
Kháng sinh chỉ có tác dụng với vi khuẩn, không tiêu diệt được virus. Vì vậy, nếu đau họng do virus, người bệnh vẫn có thể tiếp tục đau dù đã uống kháng sinh đúng liều.
Xác định đúng nguyên nhân giúp tránh dùng kháng sinh không cần thiết khi bị viêm họng
Theo CDC Hoa Kỳ, chỉ khoảng 1 trong 10 người lớn và 3 trong 10 trẻ em bị đau họng mắc viêm họng do liên cầu khuẩn nhóm A. Điều này cho thấy phần lớn trường hợp đau họng không cần dùng kháng sinh.
Viêm họng do virus thường tự cải thiện sau khoảng một tuần. Người bệnh chủ yếu cần nghỉ ngơi, uống đủ nước, giữ ẩm họng và dùng thuốc giảm đau, hạ sốt đúng hướng dẫn nếu cần.
Chưa xác định đúng viêm họng do liên cầu khuẩn
Liên cầu khuẩn nhóm A là một nguyên nhân vi khuẩn quan trọng gây viêm họng. Bệnh thường khởi phát nhanh với đau họng, sốt, đau khi nuốt, amidan đỏ hoặc có dịch tiết và nổi hạch vùng cổ trước.
Ngược lại, các triệu chứng như ho, chảy nước mũi, khàn tiếng, viêm kết mạc hoặc loét miệng thường nghiêng nhiều hơn về nguyên nhân virus.
Phân biệt viêm họng do virus và vi khuẩn giúp lựa chọn cách điều trị phù hợp
Tuy nhiên, chỉ nhìn họng bằng mắt thường không phải lúc nào cũng phân biệt được virus và vi khuẩn. Khi không có dấu hiệu rõ của nhiễm virus, bác sĩ có thể chỉ định test nhanh liên cầu hoặc nuôi cấy dịch họng tùy trường hợp.
Nếu tự uống kháng sinh mà chưa được đánh giá, người bệnh có thể đang điều trị sai nguyên nhân. Khi đó, thuốc không giúp đau họng cải thiện.
Dùng kháng sinh chưa đúng cách
Ngay cả khi viêm họng do vi khuẩn, hiệu quả vẫn phụ thuộc vào việc chọn đúng thuốc, đúng liều và dùng đúng thời gian.
Những sai lầm thường gặp gồm:
-
Dùng thuốc còn dư từ lần bệnh trước.
-
Uống theo đơn của người khác.
-
Dùng sai liều hoặc sai khoảng cách giữa các lần uống.
-
Quên nhiều liều.
-
Tự ngừng khi vừa thấy đỡ.
-
Tự đổi hoặc kết hợp nhiều kháng sinh.
-
Dùng thuốc không phù hợp với loại vi khuẩn gây bệnh.
Với viêm họng liên cầu khuẩn nhóm A đã được xác nhận, penicillin hoặc amoxicillin thường là lựa chọn đầu tay nếu người bệnh không dị ứng. Kháng sinh phổ rộng hơn không đồng nghĩa hiệu quả hơn.
Đáng chú ý, liên cầu khuẩn nhóm A vẫn nhạy với penicillin. Vì vậy, nếu đã dùng đúng thuốc mà triệu chứng không cải thiện, cần xem lại chẩn đoán, cách uống, khả năng tái nhiễm hoặc biến chứng thay vì tự kết luận vi khuẩn đã “lờn thuốc”.
Thuốc chưa có đủ thời gian phát huy tác dụng
Kháng sinh không làm hết đau họng ngay sau một hoặc hai liều. Nếu viêm họng liên cầu được điều trị đúng, triệu chứng thường bắt đầu cải thiện trong khoảng 24–48 giờ.
Trong thời gian đầu, vùng họng vẫn còn viêm nên người bệnh có thể tiếp tục đau khi nuốt, mệt hoặc sốt nhẹ. Điều này chưa chắc cho thấy thuốc không hiệu quả.
Tuy nhiên, nếu đã uống đúng đơn khoảng 48 giờ mà không đỡ, sốt vẫn cao hoặc tình trạng nặng hơn, nên liên hệ bác sĩ để được khám lại. Không tự tăng liều hoặc mua thêm kháng sinh khác.
2. Đau họng có thể không do nhiễm trùng
Một trong những lý do phổ biến khiến uống kháng sinh không hết đau họng là triệu chứng vốn không xuất phát từ vi khuẩn.
Dịch mũi chảy xuống họng
Viêm mũi dị ứng, cảm lạnh hoặc viêm mũi xoang có thể khiến dịch từ mũi chảy xuống thành sau họng. Người bệnh thường thấy ngứa, vướng, phải hắng giọng, khạc đờm hoặc ho nhiều về đêm và sáng sớm.
Nếu nguyên nhân là dị ứng hoặc viêm mũi, cần kiểm soát tác nhân và điều trị vùng mũi. Kháng sinh thường không làm giảm tình trạng kích thích họng.
Trào ngược dạ dày - thực quản
Kiểm soát trào ngược và dịch mũi chảy sau giúp cải thiện đau họng kéo dài không do nhiễm khuẩn
Dịch từ dạ dày trào lên có thể kích thích thực quản và vùng họng. Người bệnh có thể bị rát họng kéo dài, ho khan, khàn tiếng, cảm giác có đờm hoặc mắc nghẹn.
Triệu chứng thường rõ hơn sau khi ăn no, ăn khuya, khi nằm hoặc vào sáng sớm. Một số người không hề ợ nóng nên dễ nhầm đây là viêm họng nhiễm khuẩn.
Không khí khô và thở bằng miệng
Ngồi điều hòa lâu, ngủ há miệng hoặc bị nghẹt mũi có thể làm niêm mạc họng khô, rát. Triệu chứng thường rõ vào buổi sáng và dễ tái diễn nếu nguyên nhân không được khắc phục.
Khói thuốc và chất kích thích
Khói thuốc, bụi, hóa chất, rượu bia, thức ăn quá cay hoặc sử dụng giọng nói quá mức cũng có thể làm họng bị kích ứng. Nếu vẫn tiếp xúc với các tác nhân này, đau họng khó cải thiện dù đã dùng kháng sinh.
Có thể đã xuất hiện biến chứng
Đau họng không giảm hoặc nặng nhanh đôi khi là dấu hiệu của biến chứng, chẳng hạn áp xe quanh amidan. Đây là tình trạng mủ hình thành ở mô cạnh amidan và cần được bác sĩ tai mũi họng xử trí.
Các dấu hiệu đáng chú ý gồm:
-
Đau họng dữ dội, thường lệch một bên.
-
Khó há miệng.
-
Giọng nói thay đổi, nghe như đang ngậm vật trong miệng.
-
Chảy nước dãi vì khó nuốt.
-
Sưng cổ hoặc amidan lệch rõ.
-
Khó nuốt, khó thở.
-
Sốt cao và tình trạng xấu đi nhanh.
Ngoài ra, đau họng kéo dài có thể liên quan đến viêm amidan tái diễn, bệnh tăng bạch cầu đơn nhân nhiễm khuẩn hoặc bệnh lý khác cần được khám trực tiếp.
Có thể tái nhiễm hoặc chỉ mang liên cầu khuẩn
Một người vừa điều trị vẫn có thể tiếp xúc lại với nguồn lây trong gia đình, trường học hoặc môi trường đông người và mắc đợt nhiễm mới.
Ngoài ra, một số người mang liên cầu khuẩn trong họng nhưng không có bệnh đang hoạt động. Nếu người đó đồng thời mắc viêm họng do virus, xét nghiệm có thể vẫn dương tính. Kháng sinh có thể tác động lên vi khuẩn nhưng không làm triệu chứng do virus biến mất ngay.
Việc phân biệt tái nhiễm, mang vi khuẩn và điều trị chưa hiệu quả cần dựa trên khám lâm sàng cùng xét nghiệm phù hợp.
3. Tự ý dùng kháng sinh có nguy cơ gì?
Kháng sinh dùng không đúng nguyên nhân có thể gây buồn nôn, đau bụng, tiêu chảy, phát ban hoặc dị ứng. Thuốc cũng làm thay đổi hệ vi sinh đường ruột và tạo điều kiện cho vi khuẩn kháng thuốc phát triển.
Kháng kháng sinh không có nghĩa cơ thể người bệnh bị “nhờn thuốc”. Thực chất, vi khuẩn thay đổi và không còn bị loại thuốc đó tiêu diệt hiệu quả. Khi mắc nhiễm khuẩn thật sự trong tương lai, việc điều trị có thể khó khăn hơn.
Một số kháng sinh còn có thể tương tác với thuốc khác hoặc không phù hợp với người mang thai, người có bệnh gan, thận hay tiền sử dị ứng. Vì vậy, không nên tự mua thuốc chỉ dựa vào việc họng đỏ, sưng hoặc có chấm trắng.
4. Khi nào đau họng cần đi khám?
Khám lại khi dùng kháng sinh 48 giờ không cải thiện giúp phát hiện sai chẩn đoán hoặc biến chứng
Nên đi khám nếu:
-
Đau họng kéo dài trên một tuần không cải thiện.
-
Đã dùng kháng sinh theo đơn 48 giờ nhưng không đỡ.
-
Sốt cao hoặc sốt kéo dài.
-
Đau họng tái diễn nhiều lần.
-
Khó nuốt hoặc không uống được nước.
-
Đau, sưng cổ rõ.
-
Phát ban hoặc mệt kiệt sức.
-
Người bệnh đang mang thai, suy giảm miễn dịch hoặc có bệnh nền.
Cần đi cấp cứu nếu xuất hiện khó thở, tím tái, chảy nước dãi, không nuốt được, khó há miệng, lơ mơ hoặc vùng họng sưng nhanh.
5. Làm gì khi uống kháng sinh mà viêm họng chưa hết?
Nếu thuốc do bác sĩ kê, không tự ngừng, tăng liều hoặc đổi loại. Nên liên hệ nơi đã khám nếu sau khoảng 48 giờ triệu chứng không cải thiện.
Trong thời gian theo dõi, có thể:
-
Uống đủ nước.
-
Nghỉ ngơi, hạn chế nói lớn hoặc nói liên tục.
-
Tránh khói thuốc, rượu bia và thức ăn gây kích ứng.
-
Giữ độ ẩm phòng phù hợp.
-
Súc họng bằng dung dịch phù hợp.
-
Dùng thuốc giảm đau, hạ sốt đúng hướng dẫn.
Không dùng thuốc thừa, thuốc của người khác hoặc tự mua thêm corticoid. Nếu nghi đau họng do dị ứng, trào ngược hoặc dịch mũi sau, cần xử lý đúng nguyên nhân thay vì tiếp tục đổi kháng sinh.
Tóm lại, uống kháng sinh không hết viêm họng thường do bệnh không phải nhiễm khuẩn, chưa chẩn đoán đúng viêm họng liên cầu, dùng thuốc chưa phù hợp hoặc đau họng xuất phát từ dị ứng, dịch mũi sau, trào ngược và các tác nhân kích thích.
Kháng sinh chỉ có lợi khi người bệnh mắc nhiễm khuẩn phù hợp và có chỉ định chuyên môn. Thuốc mạnh hơn không đồng nghĩa điều trị tốt hơn.
Nếu đau họng không cải thiện sau 48 giờ dùng thuốc đúng đơn, kéo dài trên một tuần hoặc kèm khó thở, khó nuốt, sốt cao và đau lệch một bên, cần đi khám lại để tìm đúng nguyên nhân và loại trừ biến chứng.
