Khi bắt đầu ăn dặm, nhiều cha mẹ chú ý đến thịt, cá, rau củ nhưng lại vô tình cho rất ít dầu mỡ vì lo trẻ khó tiêu hoặc tăng nguy cơ thừa cân. Thực tế, chất béo là một phần quan trọng trong chế độ ăn của trẻ nhỏ. Nếu khẩu phần ăn dặm thiếu chất béo kéo dài, trẻ có thể không nhận đủ năng lượng và một số dưỡng chất cần thiết cho quá trình tăng trưởng.
Tại Việt Nam, suy dinh dưỡng ở trẻ nhỏ vẫn là vấn đề đáng quan tâm. Số liệu năm 2022 cho thấy khoảng 11,2% trẻ dưới 5 tuổi bị nhẹ cân, 19,2% thấp còi và 3,6% gầy còm.
1. Vì sao trẻ ăn dặm cần chất béo?
Khoảng 6 tháng tuổi, nhu cầu năng lượng và chất dinh dưỡng của trẻ bắt đầu vượt quá lượng mà sữa mẹ có thể cung cấp hoàn toàn, vì vậy trẻ cần được ăn bổ sung bên cạnh tiếp tục bú mẹ. Đây cũng là giai đoạn trẻ có nguy cơ chậm tăng trưởng và thiếu chất nếu chế độ ăn không phù hợp.
Ăn dặm thiếu chất béo kéo dài có thể khiến trẻ chậm tăng cân
Chất béo có một số vai trò quan trọng:
-
Cung cấp nguồn năng lượng đậm đặc cho cơ thể.
-
Tham gia cấu tạo màng tế bào và mô thần kinh.
-
Hỗ trợ hấp thu các vitamin tan trong chất béo gồm vitamin A, D, E và K.
-
Cung cấp các acid béo thiết yếu cần cho sự phát triển của trẻ.
-
Giúp tăng mật độ năng lượng của bữa ăn mà không cần tăng quá nhiều thể tích thức ăn.
Điều này đặc biệt quan trọng vì dạ dày của trẻ còn nhỏ. Trẻ khó có thể ăn một lượng thức ăn lớn như người trưởng thành để bù lại một khẩu phần quá ít năng lượng.
2. Ăn dặm quá ít chất béo có thể khiến trẻ chậm tăng cân thế nào?
Mỗi gram chất béo cung cấp khoảng 9 kcal, trong khi carbohydrate và protein cung cấp khoảng 4 kcal mỗi gram.
Vì vậy, nếu cha mẹ nấu cháo chủ yếu bằng gạo, rau và một lượng nhỏ thịt nhưng hầu như không có nguồn chất béo, tổng năng lượng của bữa ăn có thể thấp.
Trẻ vẫn có thể ăn hết một bát cháo nhưng lượng năng lượng nhận được chưa chắc đáp ứng nhu cầu tăng trưởng.
Nếu tình trạng này kéo dài, trẻ có thể:
-
Tăng cân chậm.
-
Khó bắt kịp biểu đồ tăng trưởng.
-
Không nhận đủ các acid béo thiết yếu.
-
Giảm khả năng hấp thu các vitamin tan trong chất béo nếu khẩu phần tổng thể quá nghèo chất béo.
Tuy nhiên, thiếu chất béo không phải nguyên nhân duy nhất khiến trẻ chậm tăng cân. Khẩu phần thiếu protein, thiếu vi chất, trẻ ăn quá ít, mắc bệnh kéo dài, rối loạn tiêu hóa hoặc các bệnh lý khác cũng có thể ảnh hưởng đến tăng trưởng.
Chất béo giúp tăng năng lượng và hỗ trợ trẻ phát triển tốt trong giai đoạn ăn dặm
3. Bữa ăn dặm chỉ có cháo, thịt và rau đã đủ chưa?
Chưa chắc.
Một bữa ăn bổ sung nên có sự kết hợp của nhiều nhóm thực phẩm thay vì chỉ tập trung vào tinh bột.
Có thể hình dung đơn giản gồm:
- Tinh bột: cháo, cơm, khoai, mì...
- Thực phẩm giàu đạm: thịt, cá, trứng, tôm, đậu...
- Rau củ và trái cây: cung cấp vitamin, khoáng chất và chất xơ.
- Nguồn chất béo: dầu thực vật, mỡ động vật phù hợp hoặc chất béo tự nhiên có trong cá, trứng và các thực phẩm khác.
Việc đa dạng thực phẩm đặc biệt quan trọng trong giai đoạn 6-23 tháng. Chế độ ăn thiếu đa dạng có thể làm tăng nguy cơ thiếu vi chất và ảnh hưởng đến sự phát triển thể chất, nhận thức của trẻ.
Bữa ăn dặm đủ tinh bột, đạm, rau củ và chất béo hỗ trợ trẻ tăng trưởng cân đối
4. Trẻ ăn dặm nên dùng dầu hay mỡ?
Không nhất thiết phải chỉ chọn một loại.
Cha mẹ có thể luân phiên nhiều nguồn chất béo để khẩu phần đa dạng hơn, chẳng hạn:
-
Dầu ô liu.
-
Dầu cải.
-
Dầu đậu nành.
-
Dầu mè.
-
Dầu hướng dương.
-
Chất béo tự nhiên từ cá, trứng, thịt.
-
Một lượng phù hợp mỡ động vật trong chế độ ăn đa dạng.
Không cần mặc định rằng dầu thực vật luôn tốt còn mỡ động vật hoàn toàn không nên dùng. Điều quan trọng hơn là chế độ ăn tổng thể và sự đa dạng của nguồn thực phẩm.
Không nên sử dụng các thực phẩm chứa nhiều chất béo chuyển hóa, đồ chiên rán nhiều lần hoặc thức ăn nhanh để bổ sung chất béo cho trẻ.
5. Có nên cho thật nhiều dầu để trẻ nhanh tăng cân?
Không.
Thiếu chất béo không tốt nhưng thêm quá nhiều dầu vào mọi bữa ăn cũng không phải cách tăng cân hợp lý.
Nếu bữa ăn chứa quá nhiều chất béo, trẻ có thể nhận nhiều năng lượng nhưng khẩu phần lại mất cân đối. Trẻ cũng có thể nhanh no và ăn ít các thực phẩm cung cấp protein, sắt, kẽm và những vi chất cần thiết khác.
Mục tiêu của ăn dặm không phải là làm trẻ tăng cân càng nhanh càng tốt mà là giúp trẻ tăng trưởng phù hợp theo tuổi và phát triển cân đối.
6. Ngoài chất béo, cần chú ý gì để trẻ tăng trưởng tốt?
Một sai lầm thường gặp là chỉ tập trung vào một chất dinh dưỡng.
Trong khi đó, trẻ cần cả năng lượng, protein, chất béo, vitamin và khoáng chất.
Tại Việt Nam, vấn đề thiếu vi chất vẫn còn đáng chú ý. Dữ liệu hiện có cho thấy 58% trẻ dưới 5 tuổi bị thiếu kẽm, trong khi gần 1/5 trẻ dưới 5 tuổi vẫn bị thấp còi.
Vì vậy, bữa ăn của trẻ cần đa dạng thực phẩm, đặc biệt nên có thịt, cá, trứng hoặc các nguồn thực phẩm giàu dinh dưỡng khác cùng rau củ và nguồn chất béo phù hợp.
7. Cho trẻ ăn dặm bao nhiêu bữa?
Trẻ nên bắt đầu ăn bổ sung khoảng 6 tháng tuổi và vẫn tiếp tục bú mẹ.
Số bữa cần tăng dần theo tuổi:
-
6-8 tháng: khoảng 2-3 bữa ăn bổ sung mỗi ngày.
-
9-23 tháng: khoảng 3-4 bữa mỗi ngày.
-
Có thể thêm 1-2 bữa phụ phù hợp tùy tuổi và nhu cầu của trẻ.
Việc cho ăn quá ít bữa có thể khiến tổng năng lượng và vi chất trẻ nhận được không đủ, từ đó ảnh hưởng đến tăng trưởng.
8. Dấu hiệu nào cho thấy trẻ có thể chưa được cung cấp đủ dinh dưỡng?
Cha mẹ nên chú ý nếu trẻ:
-
Tăng cân rất ít hoặc không tăng cân trong thời gian dài.
-
Cân nặng hoặc chiều cao đi xuống qua các đường trên biểu đồ tăng trưởng.
-
Ăn lượng thức ăn rất ít so với độ tuổi.
-
Chế độ ăn kéo dài chỉ quanh một vài món.
-
Thường xuyên mệt mỏi, ít hoạt động.
-
Hay mắc bệnh hoặc sau ốm khó phục hồi cân nặng.
Không nên chỉ nhìn trẻ “mập hay gầy” bằng mắt. Theo dõi cân nặng và chiều cao trên biểu đồ tăng trưởng theo tuổi sẽ giúp đánh giá chính xác hơn.
Nếu trẻ tụt đường tăng trưởng, không tăng cân kéo dài hoặc có dấu hiệu suy dinh dưỡng, cần được khám để tìm nguyên nhân thay vì chỉ tự tăng dầu mỡ hoặc ép trẻ ăn.
9. Những sai lầm khi bổ sung chất béo vào bữa ăn của trẻ
Cha mẹ nên tránh một số cách làm:
-
Kiêng hoàn toàn dầu mỡ vì sợ trẻ khó tiêu.
-
Chỉ cho trẻ ăn cháo loãng trong thời gian dài.
-
Cho quá nhiều dầu với mục tiêu tăng cân nhanh.
-
Dùng đồ chiên rán, thức ăn nhanh để tăng năng lượng.
-
Chỉ quan tâm lượng ăn mà bỏ qua sự đa dạng thực phẩm.
-
Ép ăn khi trẻ đã no.
Giai đoạn 6-23 tháng là thời điểm nhu cầu dinh dưỡng tăng rất nhanh và cũng là giai đoạn dễ xuất hiện thiếu chất, chậm tăng trưởng nếu chế độ ăn không đáp ứng nhu cầu.
10. Kết luận
Chất béo không phải thành phần nên loại bỏ khỏi bữa ăn dặm. Ngược lại, đây là nguồn năng lượng quan trọng và giúp cơ thể hấp thu các vitamin tan trong chất béo.
Một chế độ ăn quá ít chất béo kéo dài có thể khiến tổng năng lượng của khẩu phần thấp và góp phần làm trẻ chậm tăng cân. Tuy nhiên, muốn trẻ phát triển tốt, cha mẹ cần nhìn vào toàn bộ chế độ ăn, bao gồm đủ năng lượng, protein, chất béo, vitamin và khoáng chất thay vì chỉ tập trung bổ sung một chất riêng lẻ.
Theo dõi biểu đồ tăng trưởng định kỳ và điều chỉnh chế độ ăn phù hợp với từng giai đoạn sẽ giúp phát hiện sớm tình trạng chậm tăng cân hoặc nguy cơ suy dinh dưỡng.
Theo dõi cân nặng và chiều cao giúp phát hiện sớm nguy cơ suy dinh dưỡng ở trẻ
